Ondergewaardeerd? Ik heb de indruk dat deze bijzondere watertjes op de Utrechtse Heuvelrug niet altijd op waarde worden geschat, en te midden van de vele andere belangen die op gemeenteniveau spelen té vaak nog het onderspit delven. Een veelvoorkomend misverstand, bijvoorbeeld, is dat het ‘maar gewoon slootjes zijn’, en daar hebben we er in Nederland héél veel van (~330.000 km totaal). Maar waar sloten zijn gegraven om grondwater áf te voeren (meestal t.b.v. de bruikbaarheid van akkers, weides, of bouwgrond), zijn sprengen gegraven om het grondwater dat onder een stuwwal zit ergens naar toe te leiden (bijvoorbeeld een watermolen, of een buitenhuis). Sprengen zijn daarmee ook veel zeldzamer (~500-600 km totaal), en het Nederlandse sprengenlandschap wordt als een internationaal uniek fenomeen gezien.

Wat dragen ze concreet bij? De sprengen van de Utrechtse Heuvelrug leveren, net als ten tijde van hun aanleg, een flinke bijdrage aan de kwaliteit van de leefomgeving: ze dragen bij aan de structuur en variëteit van het (van zichzelf best droge zand-) landschap, ze getuigen van een belangrijk stukje geschiedenis van deze regio, en ze hebben daarmee voor veel mensen een hoge belevingswaarde. Met hun unieke, aantrekkelijke signatuur dragen sprengen ook bij aan verbinding, tussen mensen en ‘hun plek’ (hun dorp, of hun favoriete wandelgebied/vakantiepark), en — daar waar wijkbewoners of andere vrijwilligers samen het onderhoud ter hand nemen — tussen mensen onderling. Vanwege het door zand gefilterde, schone en voedselarme water, en vanwege de relatief onverstoorde steilkanten (oevers, maar ook wallen langs een begeleidend pad), hebben sprengen qua biodiversiteit en andere natuurwaarden ook veel potentie, als unieke ecologische niche voor bijzondere plant- en diersoorten. En sprengen kunnen in de toekomst een belangrijke(re) rol pakken in klimaatadaptatie, vooral tijdens extreme regenval: hoger op de stuwwalflank kan een (slim gestuwde) spreng helpen om water vast te houden zodat dit vervolgens rustig in de bos- en heidegrond kan infiltreren, terwijl dezelfde spreng — indien goed onderhouden — in de bebouwde kom lager op de flank kan helpen met een goede waterafvoer buiten het riool om.

Allemaal goede redenen om het verhaal van dit ingenieuze blauwe erfgoed op de Heuvelrug voor het voetlicht te brengen!

Meer lezen? Allereerst hieronder een tweedelig artikel over de sprengen van de buitenplaats Sparrendaal, geschreven voor De Wijerd, tijdschrift van de Veluwse Bekenstichting. Deze sprengen zijn representatief voor wat je zoal op de Utrechtse Heuvelrug aan sprengentypes kan aantreffen. In het stuk bekijk ik ook waar al die andere sprengen precies liggen (zie de figuur hierboven). En dan blijkt Sparrendaal toch wel weer extra bijzonder: het is de enige buitenplaats op de Heuvelrug met méérdere sprengen(stelsels), die ook nog eens heel verschillend zijn vormgegeven.