De Koekenpan in de winter van 2025 (foto JvB)
Sprengen op de Heuvelrug
In de bossen boven Driebergen-Rijsenburg liggen een aantal mooie verstilde beken. Sommigen beginnen bij een ronde, ovale, of rechthoekige vijver, en lopen kaarsrecht door het bos. Andere beken beginnen bij een natuurlijker ogend vennetje en meanderen van daaruit traag door het landschap. Vaak loopt er een pad langs het water. Oude bomen er om heen, af en toe een geduldige reiger aan de oever, en als je veel geluk hebt: een ijsvogel, als een blauwe schicht laag over het water. Water in het bos (en soms door de heide) — het blijft écht bijzonder… Maar waarom ligt dat water hier eigenlijk? En hoe lang al?
We hebben het hier over sprengen, oude kunstmatige bronbeken die handig gebruik maken van de hellingen van een stuwwal en de ‘grondwaterbel’ daaronder. Op de Veluwe groef men ze vooral voor waterkracht en proceswater, voor bijvoorbeeld papiermolens. De sprengen van de Utrechtse Heuvelrug zijn echter steevast gegraven als onderdeel van een buitenplaats, als ‘water tot vermaak’ van de elite van destijds. De oudste sprengen stammen uit het midden van de 17e eeuw, maar ook in de 18e, 19e en zelfs begin 20e eeuw werden ze nog gegraven. In totaal zijn het er niet veel (~10-15 stuks, zie onderstaand kaartje). Het gaat hier dan ook om zeer bijzonder blauw erfgoed — onlosmakelijk verbonden met het rode en groene erfgoed van de Stichtse Lustwarande, het unieke lint van buitenhuizen en bijbehorende parklandschappen langs de lage linkerflank van de stuwwal.
Alle tot nu toe bekende en nog deels watervoerende sprengen van de Utrechtse Heuvelrug op een kaart met maaiveldhoogte- en waterschapsinformatie (PDOK AHN en Waterschappen Oppervlaktewateren IMWA). Sprengkoppen zijn gemarkeerd met een sterretje, en de lagergelegen huizen met een klein rondje. Bij een vraagteken achter de naam is de status als spreng nog niet helemaal duidelijk. Let vooral ook op de zeldzaamheid van sprengen in verhouding tot het uiterst fijnmazige web van sloten, én op het feit dat sprengen altijd in hoger terrein liggen dan die sloten. (Montage JvB)
Ik heb de indruk dat deze bijzondere watertjes niet altijd op waarde worden geschat, en te midden van de vele andere belangen die op gemeenteniveau spelen té vaak nog het onderspit delven. Een veelvoorkomend misverstand, bijvoorbeeld, is dat het ‘maar gewoon slootjes zijn’, en daar hebben we er in Nederland héél veel van (~330.000 km totaal). Maar waar sloten zijn gegraven om grondwater áf te voeren (meestal t.b.v. de bruikbaarheid van akkers, weides, of bouwgrond), zijn sprengen gegraven om het grondwater dat onder een stuwwal zit ergens naar toe te leiden (bijvoorbeeld een watermolen, of een buitenhuis). Sprengen zijn daarmee ook veel zeldzamer (~500-600 km totaal), en het Nederlandse sprengenlandschap wordt als een internationaal uniek fenomeen gezien. Sprengen dragen bij aan de structuur van het landschap en hebben een hoge belevingswaarde. Vanwege het door zand gefilterde, schone en voedselarme water hebben ze ook ecologisch veel potentie, als unieke niche voor bijzondere plant- en diersoorten. Des te meer reden om het verhaal van dit stukje blauwe erfgoed op de Heuvelrug weer eens voor het voetlicht te brengen!
Allereerst hieronder een tweedelig artikel over de sprengen van de buitenplaats Sparrendaal, geschreven voor De Wijerd, tijdschrift van de Veluwse Bekenstichting. Deze sprengen zijn representatief voor wat je zoal op de Utrechtse Heuvelrug aan sprengentypes kan aantreffen. In het stuk bekijk ik ook waar al die andere sprengen precies liggen (zie de figuur hierboven). En dan blijkt Sparrendaal toch wel weer extra bijzonder: het is de enige buitenplaats op de Heuvelrug met méérdere sprengen(stelsels), die ook nog eens heel verschillend zijn vormgegeven.
van Berkum, Jos (2025). De sprengen van Sparrendaal, deel 1: Geschiedenis. De Wijerd, september, p 26-32, en deel 2: Hydrologie en toekomst. De Wijerd, december, p 22-29.
Hier ook een lezing op basis van dit tweeluik: https://youtu.be/ISOeiQy3Etk (~18 minuten, voorafgegaan door een korte intro).
Verder neem ik in een reeks artikelen in het dorpshistorisch tijdschrift Driebergen-Rijsenburg Vroeger & Nu (waarvan er tot nu toe twee zijn verschenen) enkele verschillende sprengen in de omgeving van Driebergen-Rijsenburg in meer detail onder de loep:
van Berkum, Jos (2025). Sprengen op de Heuvelrug, deel 1: De Zwoersprengen. Driebergen-Rijsenburg Vroeger & Nu, april, p 9-19
van Berkum, Jos (2025). Sprengen op de Heuvelrug, deel 2: Het Kraaijbeekstelsel. Driebergen-Rijsenburg Vroeger & Nu, september, p 17-26
